PNEVMA.GR Το Περιοδικό των Φοιτητών της Φιλοσοφικής

    

Ο Μπούσουλας του Πρωτοετή





Διαβάστε στο
* Δωρεάν Υπηρεσίες 
από το PNEVMA.GR
* Τα νέα του ΠΝΕΥΜΑτος
* Συχνές ερωτήσεις για το PNEVMA.GR
* Απόψεις των φοιτητών για το περιοδικό της Φιλοσοφικής
* Μορφές που απεικονίζονται στο λογότυπο
* Γλωσσικά ζητήματα και διαξιφισμοί
* Τι έτος έχουμε;
* Ορθοπεδικός ή ...Ορθοπ-αι-δικός;
* Πώς γράφουμε διπλωματική εργασία
* Οι λόγοι Ζολώτα στην "αγγλική"
* Αλβανικές μεταναστεύσεις
* Σχέσεις Λογοτεχνίας-Ιστορίας
* Από ανέκαθεν ήθελα να ξαναεπαναλάβω ότι...
* Greeklish: η χαρά του ανορθόγραφου
* Γλωσσικά ζητήματα και διαξιφισμοί

Θεϊκή επενέργεια στο έργο του Ευριπίδη
Πώς αντιμετωπίζουν οι τραγικοί ήρωες τη θεϊκή παρέμβαση; 


Πότε γυρίζουν τη ζωή τα πάνω κάτω οι θεοί που δε σεβάστηκες, πότε την αφανίζουν σύρριζα ανθρώπων αχάριστες γνώμες. (Ιφ.Α. 24-7)[1] 

Μα κι οι θεοί οι σοφοί, καθώς τους λένε, απ' τα φευγάτα ονείρατα δεν είναι πιο αληθινοί. Μεγάλη βασιλεύει ταραχή σ' ανθρώπινα και θεία. (Ιφ.Τ., 570-3)[2]


Ανδρονίκη Μαστοράκη


Αρχαία ελληνική θρησκεία και ποίηση συνδέονταν, ως τα τέλη της κλασικής εποχής, με άρρηκτους δεσμούς συγγένειας. Η επική ποίηση του Ομήρου και του Ησίοδου εισήγαγε ένα απαρτισμένο θεολογικό σχήμα, που λειτουργούσε, θα λέγαμε, προαποφασισμένα, για να ρυθμίζει τις ανθρώπινες τύχες και τα συμβάντα της ανθρώπινης κοινωνίας. Η αφήγηση συγκεντρώνονταν σ' αυτές τις πολύ ανθρωπόμορφες θεότητες, που είχαν σαφώς καθορισμένη προσωπικότητα και κίνητρα. Χωρίς να εξαιρείται εντελώς ούτε κι ο παντοδύναμος Δίας, οι θεοί ήταν, σε εκπληκτικό βαθμό, δημιουργήματα φτιαγμένα κατ' εικόνα και ομοίωση του ανθρώπου και επιρρεπή σε αποκλειστικά ανθρώπινα πάθη. Αργότερα, οι λυρικοί ποιητές θα αντικαταστήσουν, σε μεγάλο βαθμό, τους μύθους με μοτίβα παρμένα από την καθημερινή ζωή και την προσωπική τους εμπειρία. Δεν σταμάτησαν να συνθέτουν ποιήματα για την λατρεία των θεών και ύμνους για τους ήρωες. Ο μύθος, όμως, σε αντίθεση με το έπος, έμεινε σε δεύτερο πλάνο και τα προβλήματα της θεϊκής δύναμης ελάχιστα απασχόλησαν αυτούς τους ποιητές. Αυτό που παρέμεινε κοινό στην επική και τη λυρική ποίηση ήταν η πίστη για την ανημποριά του ανθρώπου μπροστά στη δύναμη των θεών και της μοίρας. Η δραματική ποίηση, με τη σειρά της, θα αντλήσει και αυτή τα θέματά της από το οπλοστάσιο της μυθολογίας. Περιστρέφοντας, ωστόσο, την οπτική, φέρνει στο προσκήνιο τις πράξεις των ατόμων: εξετάζει τα κίνητρα και τις συνέπειες, αποκαλύπτει τα λάθη και τις ενοχές, προβάλλει τις εσωτερικές συγκρούσεις των ηρώων και ρίχνει φως στις σχέσεις τους με τους θεούς. 

Ο κύκλος κλείνει με τον τελευταίο μεγάλο τραγικό ποιητή, τον Ευριπίδη. Μετά απ' αυτόν τη σκυτάλη της διαπραγμάτευσης των σχέσεων θεών-ανθρώπων θα αναλάβουν οι φιλόσοφοι, οι οποίοι θα θέσουν νέες βάσεις συζήτησης που θα οδηγήσουν σε νέες ατραπούς. Έχει ενδιαφέρον, επομένως, να εξετάσουμε πώς ο Ευριπίδης, όντας στο μεταίχμιο των δύο αυτών κόσμων, πραγματεύτηκε το θέμα της θεϊκής επενέργειας και της αντιμετώπισής της από τους τραγικούς ήρωες (ειδικότερα στη διαπραγμάτευση του μύθου της Ιφιγένειας, όπως αυτός αναπτύσσεται στις τραγωδίες Ιφιγένεια εν Αυλίδι και Ιφιγένεια εν Ταύροις). 

Ο ρόλος των θεών και στις δύο τραγωδίες του Ευριπίδη είναι πολύπλοκος και αντιφατικός. Αφενός παρουσιάζονται με την ομηρική τους περιβολή, δηλαδή σκληροί και αδυσώπητοι που επεμβαίνουν στις ζωές των ανθρώπων για να τις ελέγχουν, και αφετέρου δεν παύουν να δικαιώνονται οι αποφάσεις και τα έργα τους και να παρουσιάζονται ως αγαθοί και ευσπλαχνικοί. Η αντίφαση αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στην περίπτωση της Άρτεμης, η οποία ενώ μολύνεται αν την αγγίξει κάποιος που έχει αίμα στα χέρια του ή που έχει αγγίξει λεχώνα ή νεκρό, παρ' όλ' αυτά απαιτεί ανθρώπινες θυσίες. Η Ιφιγένεια αναλογίζεται αυτές τις αντιφάσεις, αλλά επιμένει ότι οι θεοί δεν είναι κακοί (Ιφ.Τ. 380-91). Η ίδια η Άρτεμη, άλλωστε, είναι αυτή που σώζει την Ιφιγένεια από τον βωμό στο τέλος της Ιφιγένειας εν Αυλίδι. 

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Ορέστης μέμφεται επανειλημμένα τον ρόλο που έπαιξε ο Απόλλωνας στη ζωή του (Ιφ.Τ. 77, 711-5, 723). Αλλά και δια στόματος του Θόαντα, ενός απολίτιστου βαρβάρου, ο θεός κατηγορείται για τον χρησμό που είχε δώσει στον Ορέστη (Ιφ.Τ. 1174), επαναλαμβάνοντας την επίκριση των Διόσκουρων στο τέλος της Ηλέκτρας [3]. Τελικά, όμως, ο θεός δικαιώνεται τόσο από τον ίδιο τον Ορέστη (Ιφ.Τ. 1012-5) όσο και από τον Πυλάδη (Ιφ.Τ. 719-22)[4] . 

Η Αθηνά, τέλος, εμφανίζεται ως από μηχανής θεά στο τέλος της Ιφιγένειας εν Ταύροις. Χωρίς να αίρει το δραματικό αδιέξοδο - το αίσιο τέλος θα μπορούσε να επιτευχθεί και χωρίς την επέμβασή της - εμφανίζεται μόνο για να εδραιώσει την λατρεία της Άρτεμης στην Αττική (εκλογικεύοντας τον μύθο) και για να δικαιώσει τον Ορέστη σχετικά με την μητροκτονία (Ιφ.Τ. 1458-74)[5]. Όσο κι αν, στην εξέλιξη του έργου, ο Ευριπίδης "ακολούθησε όσο ήθελε τον δικό του δρόμο, ωστόσο στο τέλος εντάσσει την ποίησή του στα πλαίσια λατρειών, που το κοινό του τις ήξερε και τις αγαπούσε"[6] . 

Όλες αυτές οι αντιφάσεις οδήγησαν αρκετούς ερευνητές να χαρακτηρίσουν τον Ευριπίδη από αγνωστικιστή έως άθεο[7] . Όπως σωστά, όμως, παρατηρεί ο Kannicht[8] , ο αγνωστικισμός του Ευριπίδη "δεν αφορά την ύπαρξη των θεών, αλλά μόνο την ποιότητα της φύσης τους και το νόημα της συμπεριφοράς τους". Το ερώτημα, δηλαδή, που τίθεται είναι: εκφράζουν οι θεοί μια φυσική αναγκαιότητα ή αντανακλούν το πνεύμα που κυριαρχεί μέσα στον άνθρωπο;[9] Αυτό που τελικά κρύβεται πίσω απ' όλες τις αντιφάσεις είναι η αναζήτηση του ποιητή για μια "αποκαθαρμένη εικόνα του θεού"[10] . Με άλλα λόγια, ο Ευριπίδης δεν αμφισβητεί τα γεγονότα του μύθου αλλά τους ίδιους τους ήρωές του, τα κίνητρα της ανθρώπινης δράσης[11] . 

Για τον Ευριπίδη, για τα δεινά των ανθρώπων δεν φταίει πάντα κάποιος θεός, όπως ήθελε η παράδοση[12] , αλλά οι αποφάσεις των ανθρώπων· είναι οι άνθρωποι που καταλογίζουν στους θεούς τις αγωνίες, τα πάθη και τα ανόσια έργα τους[13] . Ως επιβεβαίωση η Κλυταιμνήστρα θα πει: "Ο πατέρας σου σε σκότωσε, παιδί μου, μονάχος του· άλλος κανείς· κανένα ξένο χέρι" (Ιφ.Α. 1177-8). Καθίσταται, έτσι, σαφές ότι ο Ευριπίδης δεν επιτρέπει τον καθορισμό της ανθρώπινης δράσης από εξωτερικές επεμβάσεις των θεών, αλλά δείχνει ότι οποιαδήποτε καταστροφή προέρχεται από καθαρά ανθρώπινα λάθη. 

Το γεγονός αυτό θα σημάνει και την ρήξη του ποιητή με την παράδοση[14] . Καθώς η τελευταία δεν μπόρεσε να ικανοποιήσει το κριτικό του πνεύμα, ο Ευριπίδης θα οδηγηθεί στην αμφισβήτηση, όχι μόνο της παραδοσιακής εικόνας των θεών, αλλά και των καθιερωμένων ηθικών αξιών[15] . Σύμφωνα με την εύστοχη επισήμανση του Snell, θεμελιώνοντας ο Ευριπίδης την ηθική πάνω στο προσωπικό αίσθημα "την εκθέτει στις αμφιταλαντεύσεις του ατόμου. Οι αξίες γίνονται προβληματικές, οι άνθρωποι ασταθείς"[16] . Στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι ο Αγαμέμνονας και ο Μενέλαος πελαγοδρομούν ανάμεσα στις επιταγές που επιβάλουν οι δεσμοί αίματος (πατρικοί για τον έναν, αδελφικοί για τον άλλο) και στην αγάπη τους για την εξουσία, στον άκρατο εγωισμό τους και στη δειλία τους (Ιφ.Α. 334-414). Αλλά και ο γενναίος Αχιλλέας δεν προθυμοποιείται να σώσει την Ιφιγένεια για να διορθώσει μια αδικία αλλά γιατί χρησιμοποίησαν το όνομά του ως δόλωμα χωρίς να τον ρωτήσουν (Ιφ.Α. 962-9). 

Μόνο η Ιφιγένεια είναι ικανή για μια μεγάλη πράξη. Η αθώα νεαρή κοπέλα αναγνωρίζει ότι ο θάνατός της είναι αναγκαίος για να πραγματοποιηθεί το μεγάλο εγχείρημα των Ελλήνων εναντίον των βαρβάρων, ο τρωικός πόλεμος. Με ενθουσιασμό προσφέρεται εκούσια να θυσιαστεί γι' αυτόν το σκοπό (Ιφ.Α. 1368-1400), παρόλο που η αρχική της αντίδραση ήταν ανθρώπινη και συμβατή με τα ένστικτα επιβίωσης (Ιφ.Α. 1250-2). Όπως εύστοχα τονίζει ο Lesky: "πάνω από την αστάθεια και την ανεπάρκεια των ηρώων με τον αμφίβολο πια ηρωισμό τους, πάνω από τα μικροπρεπή μίση και τις ιδιοτέλειες, υψώνεται πάντα η αυτοθυσία των νέων, που δεν έχουν ακόμη διαβρωθεί από το δηλητήριο του κόσμου"[17] . Είναι η μόνη, άλλωστε, που επικαλείται παράλληλα και τη θέληση της θεάς ως αιτία για την θυσία της ("Αν λαχταρά η Άρτεμη να πάρει το κορμί μου, εγώ θνητή σε μια θεά θα γίνω εμπόδιο;", Ιφ.Α. 1395-6). 

Στην Ιφιγένεια εν Ταύροις, βέβαια, η ηρωίδα έχει χάσει αυτή την αθώα ματιά και έχει εισέλθει στον κόσμο της ιδιοτέλειας. Για να σώσει τον Ορέστη - τον ίδιο Ορέστη που είχε σκοτώσει τη μάνα που κάποτε προσπάθησε να την σώσει απ' την θυσία - θα οργανώσει την απαγωγή του ξόανου της θεάς και δύο ταμένων στη θεά και θα εξαπατήσει έναν αθώο[18] . Γεγονός που τονίζεται εμφατικά από την αναντίρρητη και αδιαμφισβήτητη ευλαβική υποταγή του Θόαντα στη θέληση του θεού (Ιφ.Τ. 1475-85). Ο Σολομός υποστηρίζει ότι η ευλάβεια με την οποία προικίζει ο Ευριπίδης τον Θόαντα "προδίδει την ενδόμυχη πεποίθησή του πως η θρησκεία δικαιολογείται μονάχα σαν πρωτόγονη δεισιδαιμονία"[19] . Ο ισχυρισμός, ωστόσο, αυτός εκφράζει μια ακραία θέση, η οποία δεν συνάδει με το ανήσυχο και κριτικό πνεύμα του ποιητή. Αντίθετα, η μορφή του Θόαντα εξυπηρετεί την ανάγκη παρουσίασης και της άλλης όψης των πραγμάτων: "την ειρηνική εικόνα των ανθρώπων που έχουν διαφυλαχθεί μέσα στην πίστη"[20] . 

Ιδιαίτερη μνεία, τέλος, θα πρέπει να γίνει στον σημαντικό ρόλο που επιφυλάσσεται στην τύχη στο έργο του Ευριπίδη. Αντανακλώντας το αίσθημα της εποχής του, ο ποιητής φέρνει στο προσκήνιο τον ρόλο που παίζει η τύχη στα γεγονότα, παρουσιάζοντάς την ως μια ανώτερη ανεξέλεγκτη δύναμη, μπροστά στην οποία οι άνθρωποι αισθάνονται ανυπεράσπιστοι (Ιφ.Τ. 476-8, 489, 501, 875, 895-9, 909-11) [21]. Μια δύναμη που δεν αφήνει αλώβητους ούτε και τους παντοδύναμους, κατά τα άλλα, θεούς (Ιφ.Τ. 1486) [22]. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της παρ' ολίγον θυσίας του Ορέστη από την Ιφιγένεια, στην Ιφιγένεια εν Ταύροις, ως γεγονός που ελλόχευε τον κίνδυνο της ακύρωσης των θεϊκών σχεδίων για την διάσωση των δύο νέων[23] . Στο ίδιο πλαίσιο εγγράφεται και η στάση του Αγαμέμνονα στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι, ο οποίος, όπως επισημαίνει ο Lesky, "αισθάνεται ότι βρίσκεται κάτω από την πίεση της Ανάγκης, μιας κοσμικοποιημένης όμως Ανάγκης, που δεν είναι πια η μεγάλη απόλυτη δύναμη των θεών, όπως στον Αισχύλο, αλλά παρουσιάζεται σα μια συνέπεια των περιστάσεων"[24] . 

Εν κατακλείδι, παρ' όλη την κριτική που ασκεί ο Ευριπίδης στην παραδομένη εικόνα των θεών, δεν έγραψε 'στρατευμένο θέατρο' με στόχο την αφύπνιση των Αθηναίων πολιτών[25] . Τουναντίον, "έθεσε μέσα στο έργο του το δίλημμα του καιρού του, την εκλογή ανάμεσα στο έλλογο και στο άλογο στοιχείο, και επειδή δεν ήταν φιλόσοφος, αλλά ποιητής δεν πήρε θέση, δεν έδωσε λύση, έβαλε τον άνθρωπο ανάμεσα στο σφυρί και στο αμόνι και μελέτησε την τραγωδία της εκλογής"[26] . Το μόνο που καθίσταται σαφές, μέσα απ' το έργο του ποιητή, είναι ότι ανεξάρτητα του τι θα κάνουν - ή δεν θα κάνουν - οι θεοί στην πορεία των γεγονότων, κάθε άνθρωπος ξεχωριστά παραμένει υπεύθυνος για το πώς θα είναι η ζωή και το μέλλον του. Είτε οι θεοί τον ευλογούν είτε τον καταριούνται, δεν μπορεί να επιπλεύσει ή να βυθιστεί μόνο γι' αυτό: πρέπει να κολυμπήσει.

 

Βιβλιογραφία

Ανδριανού Ε. & Ξιφαρά Π., Αρχαίο ελληνικό θέατρο, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001. 
Γεωργουσόπουλος Κ., Κλειδιά και κώδικες θεάτρου, τόμος Ι: Αρχαίο Δράμα, εκδ. Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", Αθήνα 1982. 
Ευριπίδης, Ιφιγένεια η εν Αυλίδι, μτφρ. Κ.Χ. Μύρης, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1992. 
Ευριπίδης, Ιφιγένεια η εν Ταύροις, μτφρ. Τ. Ρούσσος, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1992. 
Lesky A., Η Τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τόμος Β΄, μτφρ. Νίκος Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα (3)2000. 
Lesky Α., Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, μτφρ. Γ. Τσοπανάκη, εκδ. Αφοι Κυριακίδη Α.Ε., Θεσσαλονίκη (5)1981. 
Snell Β., Η Ανακάλυψη του Πνεύματος, μτφρ. Δ. Ιακώβ, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1986. 
Σολομός Α., Ευριπίδης ευφυής και μανικός, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1995.

 

 

Σημειώσεις -Παραπομπές

  1.             Οι μεταφράσεις των αποσπασμάτων από την Ιφιγένεια εν Αυλίδι είναι του Κ.Χ. Μύρη.

  2.             Οι μεταφράσεις των αποσπασμάτων από την Ιφιγένεια εν Ταύροις είναι του Τ. Ρούσσου.  

  3.             Lesky 2000, 236.

  4.             Πρβλ. Lesky 2000, 233: «Ο Πυλάδης, πάντα φρονιμότερος, τον αντικρούει [τον Ορέστη]: ας μην κρίνει, πριν δει το τέλος. Έτσι προετοιμάζει το τέλος του έργου, όπου ο θεός δικαιώνεται – χωρίς, ωστόσο, οι άνθρωποι να έχουν αποφύγει τη δοκιμασία». Επίσης, βλ. στο ίδιο, 237.

  5.             Βλ. Ανδριανού-Ξιφαρά 2001, 97.

  6.             Lesky 51981, 545.

  7.             Βλ. Lesky 2000, 408-9. Πρβλ. και την άποψη του Σολομού (1995, 157): «Ιδιαίτερα ο Ευριπίδης, μέσα απ’ το πρίσμα του χρόνου, ξεχωρίζει σαν προφήτης της νέας θρησκείας. Τα έργα του τονίζουνε – πιο εντυπωσιακά απ’ ό,τι οι θεωρίες των αρχαίων φιλοσόφων – την παρακμή του Δωδεκάθεου και την ανάγκη μιας θρησκευτικής ανανέωσης».

  8.             Σε ένα σχόλιό του στην έκδοση της Ελένης (σ. 296)· βλ. Lesky 2000, 411.

  9.             Βλ. Lesky 2000, 410.

  10.             Lesky 2000, 408. Επίσης, στο ίδιο, 409: «Αυτή η αναζήτηση μιας αψεγάδιαστης ιδέας του θεού αναπόφευκτα δημιουργούσε ανάμεσα στον δραματουργό παραδοσιακών μύθων και το υλικό του εκείνη την αντίθεση από όπου πήγαζαν εκκωφαντικές παραφωνίες».

  11.             Βλ. Γεωργουσόπουλος 1982, 199. Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται και από τα επαναλαμβανόμενα υποτιμητικά σχόλια κατά των μάντεων, ως εκφραστές της θέλησης των θεών (Ιφ.Α. 520-1, 956-9· Ιφ.Τ. 574).

  12.             Και όπως ισχυρίζεται ο Σολομός (1995, 132).

  13.             Έτσι, για παράδειγμα, στους στίχους: Ιφ.Α. 411, 444-5, 537, 808-10, Ιφ.Τ. 336-9, 560, 585-7, 691-2, 863-7.

  14.             Όπως εύστοχα επισημαίνει ο Snell (1986, 154): «ο Ευριπίδης αποδεσμεύει (...) τον άνθρωπο από την παλιά κοσμική τάξη, γιατί προσπαθεί όλο και περισσότερο να συλλάβει την πραγματικότητα του ανθρώπου και της δράσης του, τα πνευματικά και ιδεολογικά κίνητρά της»

  15.             Βλ. για παράδειγμα Ιφ.Α. 1034-5, 1403.

  16.             Snell 1986, 178.

  17.             Lesky 2000, 415.

  18.             Βλ. Γεωργουσόπουλος 1982, 107.

  19.             Σολομός 1995, 108.

  20.             Lesky 1981, 564.

  21.             Βλ. Lesky 2000, 416: «Ο ποιητής γνώριζε την αμετάκλητη αποστολή του ανθρώπου, που ανανεώνεται με καινούριες ελπίδες αλλά ποτέ δεν πραγματοποιείται: στόχος του είναι να κυβερνήσει τον κόσμο με τη λογική και να τον μετατρέψει σε έναν παράδεισο ευδαιμονίας για τον εαυτό του· ήξερε όμως ταυτόχρονα και την άλλη πλευρά: ότι, μέσα σε όλη την αναζήτηση και στον αγώνα του, ο άνθρωπος μένει εκτεθειμένος σε αστάθμητες δυνάμεις, που θα μπορούσαν την κάθε στιγμή να θρυμματίσουν όλο το έργο του σε αξιοθρήνητα κομμάτια».

  22.             Βλ. Lesky 1981, 546.

  23.             Παράλληλα αυτού του θέματος επανέρχονται συχνά στις τραγωδίες του Ευριπίδη· πρβλ., λ.χ., την παρ’ ολίγον δολοφονία του Ίωνα από την μητέρα του στην ομώνυμη τραγωδία. Βλ. και Lesky 1, 543: «ένα θέμα που το χρησιμοποιεί επίσης συχνά ο Ευριπίδης: άνθρωποι που έχουν στενότατον φυσικό δεσμό, κινδυνεύουν να σκοτώσουν ο ένας τον άλλον από μιαν ανάποδη σύμπτωση».

  24.             Lesky 2000, 343.

  25.             Βλ. Lesky 2000, 407.

  26.             Γεωργουσόπουλος 1982, 105.








o

Είσαι φοιτητής της Φιλοσοφικής;
o Έχεις ταλέντο στο γράψιμο;
o

Έχεις χρήσιμο υλικό για τους συμφοιτητές σου;


Παροικιακός Ελληνισμός

Δ Ω Ρ Ε Α Ν     Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ
-
Πτυχιούχος της Φιλοσοφικής παραδίδει φιλολογικά μαθήματα και αγγλικά 
- Σε μαθητές Γυμνασίου - Λυκείου παραδίδονται όλα τα φιλολογικά μαθήματα & αγγλικά. 


Διαδικτυακή Πύλη για τους Φοιτητές της Φιλοσοφικής
© Copyright 2003-2005